De volgende dag reden onze gastheer David, met medewerkers Nana en Jessica ons rond in het gebied ten noorden van Bandung, fraai landschap met theeplantages en een rest oerwoud. Ze brachten ons naar een biogas-project: een boer die met steun van Davids ngo (YPBB) een systeem ontwikkelt om uit koemest gast te winnen waarop de familie kan koken. Wat er uiteindelijk van de mest overblijft is een goede compost waarop ze groenten kweken, en die ze ook kunnen verkopen.

Verder bezochten we een vlinderfarm waar vlinders worden gekweekt die in de natuur worden uitgezet. Te veel fraaie vlinders worden gevangen en aan toeristen verkocht. Hier probeert men de soorten in stand te houden. Daarbij is ook een logeergelegenheid, ook geschikt om met groepen te verblijven en de natuur te leren kennen - broodnodig voor de stadsjeugd. De verstedelijking in dit land is gigantisch; een stad met een miljoen inwoners wordt een 'kleine stad' genoemd!

Wilde bloem in het bos: familie van de gember!

Na Bandung reisden we per trein naar Kedri waar we naar een wonderlijke plek werden gebracht: Javaans Lourdes, een kopie van het echte Lourdes, inclusief drinkbaar bronwater, grot, Mariabeeld. Verder de kruiswegstaties, uitgevoerd in reusachtige gouden beelden, een gigantisch crucifix dat boven het landschap uittorent. Omdat het Goede Vrijdag was, werd er een drukbezochte mis gehouden waarvan de zangen in oud-Javaans waren. Helaas voor de gelovigen brak er vrijwel direct een tropische regenbui los, waartegen de aangebrachte extra zeilen niet voldoende waren.

Op Stille Zaterdag volgde een excursie naar de fraaie hindoetempel van Mataran (uit ongeveer 1200) en het mausoleum annex museum van Soekarno die in deze stad geboren is. Het museum behelst hoofdzakelijk foto's en documenten uit de tijd van de onafhankelijkheid. Het mausoleum kun je alleen verlaten langs een smalle doorgang met tientallen kramen, waar je souvenirs en battikkleding kunt kopen.

De katholieken in ons gezelschap hadden nog een drie uur durende mis, dit keer zonder regen.

De conferentie-pendok in Kaliandra.

Op paasmorgen vroeg in de auto op weg naar Kaliandra (in Prigen, ten oosten van Surabaya), een fraaie rit door bergachtig landschap zonder al te veel van het chaotische verkeer dat het reizen in dit land vaak kenmerkt.

Op tweede paasdag begon de conferentie dan echt, onder de titel Environmental trachers international convention2008 (ETIC). Openingsceremonie met fraaie Javaanse dansen, gamelanmuziek, de nodige toespraken en een 'waterceremonie' waarbij ieder wat water uit eigen landstreek in een bamboevat goot en wat aarde in een grote bloempot, om de eenheid van de aarde te symboliseren. Er waren mensen van alle grote eilanden van het land, plus Maleisië, Polen, Portugal, VS en Nederland.

De lunch werd ons (buitenlanders) aangeboden in het grote huis van de eigenaar van dit land, een soort palazzo in Italiaanse stijl.

Per open jeep op weg naar het oerwoud. Achter het stuur de schrijfster van dit artikel.

De avond en de volgende dag de nodige 'key-note speeches' en workshops, een lang en intensief programma. Na al dat inhoudelijke geweld mochten we woensdag op excursie naar uiteenlopende doelen. Ik ging met de forest field trip: eerst een bezoek aan een echt, ongeschonden regenwoud op de helling van de berg Arjuna, daarna een wilde rit per open jeep door stromende regen over onbegaanbare wegen naar een dorp waar ons een perfecte uitgebreide lunch wachtte.

Terug via een aangeplant productiebos, van dennen (gevolg van de koloniale tijd; dennen horen hier niet thuis). Die dennen dienen niet alleen voor de productie van hout, maar worden ook afgetapt voor de hars, waarvan terpentijn wordt gemaakt: elke boom met een grote kerf waar een halve kokosdop onder ligt.

De volgende twee dagen werd hard gewerkt aan het uitwerken van ideeën, opgedaan tijdens de fieldtrips, nog meer workshops, het evalueren, enz. Daarnaast veel cultuur: een traditionele Javaanse maaltijd (lunch), aangeboden door de dorpsoudsten,tweemaal een culturele avond, met liederen en Papuadansen e.d. De laatste avond dineerde de hele conferentie in het palazzo, opgeluisterd met een klassieke Javaanse hofdans. Daarna werden de belangstellenden voorbereid op het lopen over vuur. Tientallen Indonesiërs en enkele buitenlanders liepen inderdaad over het vuur zonder al te veel pijn.

In het ongerepte oerwoud van Oost-Java.

De avond en de volgende dag de nodige 'key-note speeches' en workshops, een lang en intensief programma. Na al dat inhoudelijke geweld mochten we woensdag op excursie naar uiteenlopende doelen. Ik ging met de forest field trip: eerst een bezoek aan een echt, ongeschonden regenwoud op de helling van de berg Arjuna, daarna een wilde rit per open jeep door stromende regen over onbegaanbare wegen naar een dorp waar ons een perfecte uitgebreide lunch wachtte.

Zaterdag vertrokken de meeste gasten. Met een kleine groep die wat langer bleef, bezochten we in het dorp beneden een besnijdenisfeest, waar ook een wajangvoorstelling zou komen, maar die kregen we niet te zien.

Zondagmiddag mocht ik de 'sustainable footprint' presenteren voor een groepje plaatselijke dorpsonderwijzers (-essen). Daar verscheen ook een 85-jarige man die ooit deel heeft uitgemaakt van de Cobra-groep, schilder, dichter, leraar (hij heeft in de oorlog als krijgsgevangene gewerkt aan de Birmaspoorweg, is onder Soekarno naar Nederland uitgeweken, bezocht daar de Rietveldacademie, leraar tekenen en kunstenaar; daarna naar Amerika, is Amerikaans staatsburger geworden, maar op zijn oude dag terug naar Indonesië. Hij leeft nu in een kampong in Prigen (Oost-Java) en hij was blij nu weer eens even Nederlands te kunnen praten.

Onze laatste nacht mochten mijn man Heimo en ik logeren in het palazzo, dineren en ontbijten met de familie. Na de soberheid van Kaliandra ook een avontuur!

De auto van Kaliandra bracht ons de volgende ochtend naar Surabaya. We passeerden de beruchte moddervulkaan. nu een toeristische attractie: een gigantisch gebied bedekt met een dikke laag vulkanische modder die nog steeds stroomt. Een aantal dorpen is al verdwenen, wat een politieke rel veroorzaakt. Een van de ministers is eigenaar van het bedrijf dat dit teweeg heeft gebracht. Hij weigert echter slachtoffers enige compensatie voor hun verlies van huis en land te geven. En de president ontslaat hem niet.

Wij konden alleen de metershoge aarden wal zien, die langs de weg is opgeworpen om de modder tegen te houden - en wat rook in de verte. Het drukke verkeer maakte het onmogelijk om even te stoppen om de moddervlakte te bekijken.

In Surabaya in hotel Fortuna, vooral geslapen...

Op 1 april werd ik afgehaald door de auto van Sekola Ciputra en naar de school gebracht - aan de andere kant van de stad in een luxueuze nieuwe wijk. Ook de school is groot en luxueus; grote gebouwen op een enorm terrein. Het is dan ook ongeveer de duurste school van het land, met een internationale uitstraling. De voertaal in de school is Engels. Ik presenteerde mijn verhaal eerst voor een paar docenten die zich speciaal met EE bezighouden; daarna voor een dertigtal leerlingen die een soort leerlingenraad vormen, en na de lunch voor het voltallige docentenkorps. De leerlingen waren die dag eerder uit. De school werkt per trimester met een speciaal thema, en de volgende periode zal draaien om milieu. Vandaar.

De volgende ochtend bezochten we de dierentuin van Surabaya, een aangenaam park, maar de dieren zitten er nog in kleine kooien zoals vroeger hier. 's Middags mocht ik een college verzorgen voor een groep eerstejaars studenten architectuur aan de Petra University.

Heimo en Herni in verplichte sarong in de Hindoetempel op Bali.

Op 3 april vlogen we naar Bali, samen met Herni, en reden naar Sanur waar we logeerden in het romantische hotel Puri Dalem. We bezochten de nog uitgebreide mangrovebossen ten oosten van Denpasar, ernstig vervuild met afval dat in de stad in de rivier wordt gegooid en dan via eb- en vloedstromen de mangrove binnenkomt. Daarna een afvalproject, waar PPLH probeert de mensen te leren hun afval te scheiden en op dorpsschaal te verwerken: zoveel mogelijk composteren; de rest verkopen naar de diverse stromen: papier, plastic, metaal.

De volgende dag in de ochtend bezoek aan een lagere school (met klassen van vijftig tot 55 leerlingen) en een senior-highschool. Iedereen loopt in schooluniform, ook de docenten. In de middag de footprint gepresenteerd voor een groep docenten en ngo-ers.

Zaterdag een rondrit over het eiland, met bezoek aan een grote vlindertuin/kwekerij, een prachtige hindoetempel (waar iedereen verplicht een sarong aan heeft) en door de sawah-landschappen op de berghellingen; lunch met dat mooie uitzicht, plus een tropische bui.

Tropische bui in Balinees landschap.

Zondagochtend naar Jakarta gevlogen. Vandaar per bus naar Bogor; onderdak in Cornway Lodge. Heerlijke Soendanese lunch (dat is echt een andere keuken dan de gewone Indonesische, met vooral veel groenten en ander kruiden) en daarna naar Kampung Pending, een buitencentrum naar analogie van Seloliman en Kaliandra: huisjes in plaatselijke traditionele stijl, in een schitterend landschap, uitzicht op de berg Salak. Hier komende stadskinderen een paar dagen om kennis te maken met de natuur. Dit centrum is alleen te voet te bereiken - en Indonesiërs zijn niet gewend te wandelen...

Maandagochtend nog een keer de footprint presenteren voor een tiental docenten uit Bogor. Lunch en op weg naar Jakarta Airport. Nog eens dat chaotische vertragende verkeer door.

Bij elkaar acht keer opgetreden en tussen de 300 en 350 mensen toegesproken. Als daarvan een paar wat inspiratie hebben opgedaan en zelf weer kinderen gaan inspireren, is het de moeite waard geweest.

Het verslag van het bezoek aan Indonesië in 2005 vindt u hier; dat uit 2001 hier.