• De jacht en de daarmee samenhangende noodzaak tot samenwerking. (Waarschijnlijk kwam de echte jacht overigens pas laat en waren onze voorouders daarvoor lange tijd aaseters, maar ook dat vergt veel intelligentie.)
• ·Een ingewikkeld sociaal systeem vergt ook het nodige van hersenen, dus ook dat kan een factor van belang zijn geweest.
• Ook heeft men ons grote brein verklaard als een koelsysteem dat we nodig hadden toen de  Oost-Afrikaanse savannen steeds heter en droger werden. (Dean Falk).

Geen enkele verklaring kan echter het enorme verschil met onze naaste verwanten verklaren.

Onze taal verschilt van de zogenaamde taal der dieren in het gebruik van symbolen. We gebruiken ook een taal die vergelijkbaar is met de dierentaal, dat is onze lichaamstaal en mimiek (non-verbale communicatie). Die is belangrijker dan men vaak denkt. Onze indruk van medemensen wordt vaak meer bepaald door hun lichaamstaal dan door wat ze zeggen. Daarin verschillen we niet van dieren.

Wat uniek is in onze taal, is het feit dat wij daarmee niet alleen onze eigen ervaringen kunnen opslaan en gebruiken, maar bijvoorbeeld ook gebeurtenissen die nog moeten plaatsvinden of die nooit hebben plaatsgevonden en dat ook nooit zullen doen, evenals  ervaringen (reëel of virtueel) van anderen. We leven met een groot aantal eigen en andermans verhalen als het ware in een gezamenlijke virtuele wereld. We gebruiken symbolen waarmee we eindeloos kunnen variëren. In principe is een vrijwel oneindig aantal talen mogelijk en binnen elke taal een oneindige variatie aan .zinnen/informatie. Denken bestaat, simpel gezegd, uit het jezelf met behulp van die taal ‘verhalen vertellen’ of volgens Wilson ‘scenario’s ontwerpen’.

Aan de hand van fossielen kan men niet nagaan wanneer de ‘menselijke geest’, gebaseerd op dit denkvermogen, is ontstaan. Hoogstens kunnen we zaken vinden die wijzen op samenwerking en vermoedelijk taal (de bovengenoemde speren, boten en later natuurlijk grotschilderingen).

Deacon vergelijkt de rol van de taal  in onze evolutie met die van een soort parasiet. Tussen parasiet en gastheersoort  - en tussen predator en prooidier - ontwikkelt zich vaak een samenhang, waarin ze elkaars evolutie stimuleren (vergelijk ‘the Red Queen’-theorie: prooi en predator lopen steeds harder, beiden evolueren daardoor, zonder dat één van beide de overhand krijgt, want dan zouden beiden uitsterven). De taal leidt als het ware een eigen leven als een virtueel organisme en heeft zijn eigen evolutie (net als andere onderdelen van de menselijke cultuur hun eigen evolutie vertonen). Dawkins noemt deze cultuuraspecten die een eigen evolutie ondergaan memes (in The selfish gene). Memes zijn culturele factoren die gebaseerd zijn op de vermogens van de menselijke hersenen, maar die als het ware een eigen leven leiden en zich in de loop van de geschiedenis ontwikkelen. Die evolutie vertoont grote overeenkomst met de biologische evolutie maar gaat veel sneller.

De taalevolutie  heeft als een soort parasiet steeds hogere eisen gesteld aan het menselijk brein. Dus niet: de mens had steeds grotere hersenen, waardoor zich op een gegeven moment taal kon ontwikkelen, maar: de taal die, eenmaal ontstaan, ervoor zorgde, dat de grootste hersenen de beste overlevingskansen boden, dus de evolutie naar steeds grotere hersenen. Tot ze groot genoeg waren. 

Als dat klopt zou de snelle groei van het menselijke brein dus gevolgd zijn op - ja zelfs het gevolg zijn van het ontwikkelen van de taal.

Dan moet er natuurlijk ook een antwoord gegeven worden op de vraag, waarom onze voorouders dan die unieke taal ‘uitvonden’ en ontwikkelden. Van wezenlijk belang is in te zien dat onze taal niet gelijk is aan een verbeterde versie van ‘dierentaal’; nee het is een principieel ander systeem van communiceren. Er moet een unieke factor in het leven van de vroege hominiden zijn geweest die het gebruik van symbolen noodzakelijk maakte.

Om dit te verklaren moeten we eerst  een uitstapje maken naar de  sociobiologie, de studie van het (dier)gedrag. Volgens de huidige opvattingen streeft elk dier ernaar om zoveel mogelijk van zijn genen door te geven aan de volgende generatie en die zoveel mogelijk overlevingskansen mee te geven.

Vrouwen investeren veel meer dan mannen in hun nageslacht, maar zij kunnen tijdens hun leven maar een beperkt aantal nakomelingen voort- en grootbrengen. Mannen investeren slechts de minimale spermacel en een beetje energie, maar hebben verder weinig invloed op de overlevingskansen van hun nageslacht. Het gevolg is dat in het dierenrijk vrouwtjes als regel zeer kieskeurig zijn, terwijl mannetjes proberen zoveel mogelijk vrouwtjes te bevruchten.

Bij de meeste zoogdiersoorten is het regel dat een mannetje meerdere vrouwtjes bevrucht (polygynie) maar zich verder weinig of niet om zijn kroost bekommert. Er is dus grote concurrentie tussen de mannen. Vaak uit zich dit in gevechten, in de populaire pers heet het ‘om het bezit’ van de vrouwtjes, maar het is ook omgekeerd: de vrouw weet dat, als ze de winnaar neemt, deze ook de sterkste is, dus  de beste kwaliteit zaad levert. Bij deze soorten is er weinig communicatie tussen de geslachten, maar des te meer tussen de mannen. Het is voor ieder van belang om gevechten te vermijden, dus om op andere manieren je fitness te demonstreren. De zwakke loopt zo geen onnodig risico en de sterke hoeft zijn energie niet te verspillen. Vechten gebeurt dus alleen tussen dieren die ongeveer even sterk zijn. De fitness wordt gedemonstreerd door lichaamsgrootte, geweigrootte, brullen, enzovoort. De aan ons verwante mensapen, chimpansees, gorilla’s en orang-oetans kennen dit systeem. Deze soorten leven meestal samen in grotere verbanden, soms gemengd, soms mannen en vrouwen apart buiten de paartijd.

Er zijn ook soorten, waar ouders samen voor het kroost zorgen. Hier vindt dan vooral communicatie plaats tussen de partners en weinig met andere soortgenoten. Beide geslachten zijn ongeveer even groot. Men noemt dit ‘pair-bonding’. De partners zijn in principe trouw aan elkaar, maar men heeft bij allerlei soorten ‘stiekeme’ ontrouw waargenomen: een mannetje dat andermans wijfje weet te bevruchten, heeft extra nakomelingen die hem verder geen energie kosten. Een vrouwtje dat ook door een andere man wordt bevrucht, spreidt het risico op minder goed nageslacht.(dit is uitgebreid onderzocht bij spreeuwen en koolmezen). Onder de mensapen zijn het alleen de gibbons die pair-bonding kennen.

De mens behoort duidelijk tot het pair-bonding-type.  De basisregel is trouw, de litteratuur is - van Sophocles tot Shakespeare tot .... - voor een groot deel gevuld met gevallen waar variaties in het gedrag optreden...

Alle culturen kennen een set regels die als volgt samengevat kunnen worden;