|
Op de grens van alfa en bèta |
||||
|
Voedsel voor de toekomst Vóór de geschiedenis H istorici zullen er anders over denken, maar eigenlijk weten we van de lange geschiedenis van de mensheid vrijwel niets.Onze soort moet tussen 150 000 en 120 000 jaar geleden zijn ontstaan; - in elk geval leefde rond die tijd de laatste gezamenlijke voormoeder van de hele mensheid (de laatste gezamenlijke voorvader iets later). Mensen, die wel mens maar nog geen echte
Homo sapiens waren, leefden al een tijd daarvoor. (Misschien ook al met een
taal, in elk geval met werktuiggebruik en vuur). De overgang zal min of meer geleidelijk
hebben plaatsgevonden, dus waar zou je de geschiedenis van de mensheid moeten laten beginnen? In elk geval: die paar duizend jaar
waarover de historici zich druk maken, stellen erg weinig voor in verhouding tot de tijd waarin mensen op aarde geleefd hebben.
Voor de tijd die het werkterrein van historici is, werd er nog geen geschiedenis gemaakt, zullen we maar zeggen. Mensen die in kleine groepjes rondtrokken, groepjes die af en toe een conflict met een andere clan hadden, groepjes die soms gedecimeerd werden door honger of ziekte, maar die wel ongemerkt in de loop van vele generaties de basis legden voor het begin van cultuur, zijn misschien nog niet zo interessant. (In elk geval kunnen we over hen niet veel te weten komen, al zullen palaeo-archeologen daar anders over denken.) Dat de ijstijden, die wij kennen, onderdeel waren van een reeks heftige klimaatschommelingen waardoor het leven voor die mensen veel ongewisser was dan we ons nu kunnen voorstellen, wordt vaak vergeten. Na de IJstijden Pas de laatste tienduizend
jaar is het klimaat op aarde redelijk constant. Mede daardoor heeft de
menselijke cultuur zich kunnen ontwikkelen. Nu er mogelijk weer een onbestendige
periode aankomt, maken velen zich bezorgd. Natuurlijk ziet het ernaar
uit dat onze soort zich voorlopig wel weet te redden. Al zal dat voor bepaalde
bevolkingsgroepen niet gelden (denk aan de mensen in Bangladesh). Anders dan vaak gedacht
wordt, hadden de jager-verzamelaars meestal een redelijk gemakkelijk leven. Een
jager-verzamelaar hoeft gemiddeld per dag hooguit twee à drie uur actief te
zijn om voldoende voedsel bij elkaar te scharrelen voor zichzelf en zijn/haar
gezin. Volgens onderzoekers moet
er in bepaalde gebieden onder hen een soort voedselcrisis (of een
overbevolking) zijn ontstaan die mensen ertoe bracht om aan landbouw te beginnen.
Dit gebeurde in verschillende gebieden en op verschillende momenten met
verschillende gewassen. Voor zover bekend is die landbouw een vrouwenuitvinding geweest. Mannen joegen en vochten, vrouwen verzamelden knollen, vruchten, zaden, bladeren, ook dierlijk voedsel zoals eieren en kleine dieren en brachten het meeste voedsel in. Vanuit het verzamelen van vruchten en knollen is de overstap naar het kweken van de gewassen een logische stap. Het bedrijven van landbouw
en veeteelt maakte het leven aan de ene kant gemakkelijker: men was zekerder van
beschikbaar voedsel, maar het dieet werd eenzijdiger en er moest veel harder
gewerkt worden. De gemiddelde lengte nam aanzienlijk af. Heel langzaam werd
daarna de volle
lengte weer bereikt. Hetzelfde deed zich voor tijdens de industriële
revolutie. De voeding was blijkbaar niet erg uitgebalanceerd, maar er was
meestal wel voldoende. Vanaf het begin van de landbouw ging de bevolkingstoename
sneller.
Bevolkingstoename Hoeveel mensen er in die
prehistorische tijden waren is niet bekend. Naar schatting leefden er
aan het eind van de laatste ijstijd (10 000 jaar geleden, dus voor het begin van
de landbouw) ongeveer 3 miljoen mensen; 8 000 jaar later, bij het begin van onze
jaartelling, ongeveer 300 miljoen. Dit aantal verdubbelde in
de volgende 1 600 jaar tot 600 miljoen, De volgende verdubbeling kostte ongeveer
200 jaar, de daarop volgende een eeuw, daarna 40 jaar. In het jaar 1999 werd de
6 miljard gepasseerd. Als dit zo verder zou gaan
zouden er over 30 of 35 jaar 12 miljard mensen op aarde zijn, maar gelukkig is de groei nu
duidelijk aan het vertragen, De meeste onderzoekers denken dat er in 2050 tussen
de 10 en 11 miljard mensen zullen zijn, en dat het aantal daarna min of meer
constant zal blijven, een generatie later zelfs zal afnemen.
Dit zijn bekende gegevens,
maar waar men meestal niet bij stil staat is het feit dat deze steeds snellere
bevolkingsgroei een geweldige prestatie betekent voor de voedselproductie. Juist de voedselproductie moest in een steeds
sneller tempo toenemen om de bevolkingsgroei bij te houden. Hoewel miljoenen
mensen in meerdere of mindere mate ondervoed zijn (en altijd zijn geweest) is
het globaal gezien steeds gelukt om die groeiende bevolking te voeden. Pessimisten Zoals bekend maakte Malthus
(1766 – 1834) zich druk om de vraag of dat zou blijven lukken: omdat volgens
hem de menselijke bevolking toenam met een meetkundige reeks en de hulpbronnen
(o.a. voedsel) met een rekenkundige reeks zou volgens hem honger en armoede
onontkoombaar zijn. Blijkbaar wisten de mensen
sindsdien de voedselproductie echter nog steeds voldoende op te voeren, terwijl
de groei van de mensheid inderdaad steeds sneller ging (en nu pas begint te
vertragen). Niet alleen de mensheid groeide, in grote delen van de wereld nam
ook de welvaart toe voor een groot deel van de mensen. Ook in onze tijd zijn de
zorgen niet verdwenen. In 1968 verscheen The
population bomb van Paul
Ehrlich, (in 1990 gevolgd door The
population explosion van Paul en Anne Ehrlich). Ehrlich voorzag een
wereldwijde catastrofe, en verwachtte (in 1968) dat in 1979 al het leven in
de oceanen zou zijn verdwenen door overbevissing. “De meeste
mensen die zullen sterven tijdens de
grootste ramp van de mensheid zijn nu al geboren” (1968). Lester
Brown van het World Watch Institute
was even pessimistisch. Deze pessimisten voorzagen ook enorme prijsstijgingen
voor de belangrijkste voedingsmiddelen en daling van de levensverwachting. Al deze
voorspellingen zijn niet uitgekomen. Voedselprijzen zijn zelfs gedaald. Landen
met traditionele voedseltekorten (China) hebben nu een redelijke
voedselvoorziening. Optimisten Maar er zijn ook optimisten
die de groei van de mensheid en van de techniek met vreugde begroeten: Julian
Simon ( The ultimate resource, 1981) ziet voedselschaarste en milieuproblemen
als voorbijgaande zaken en verwacht dat de graanproductie onbeperkt kan
toenemen. Dat dit onzin is, blijkt uit het volgende sommetje: als de groei zou
doorgaan met het tempo dat in de jaren ’80 werd gehaald (2% per jaar) (zoals
hij verwachtte) zou over 1500 jaar de
oogst een massa hebben gelijk aan de massa van de aarde. Realisten
Beide visies zijn dus
onzinnig – of niet. Beiden hebben in zekere zin
gelijk, alleen niet op het punt van de tijdschaal en het tempo. De groei van de mensheid
vereist steeds meer voedsel, en vroeg of laat raken natuurlijke hulpbronnen
uitgeput. Technische en wetenschappelijke verbeteringen zijn mogelijk, maar er
zijn ‘grenzen aan de groei’
(titel van de Club van Rome,
die deze grenzen ook al vóór de 21ste eeuw zag dagen). De toename
van de graanproductie vertraagt nu, maar de groei van de mensheid ook. Er zijn op dit moment (winter
2003/2004) ruim 6,3 miljard mensen op aarde. De afgelopen eeuw verdubbelde de
mensheid elke ruim 40 jaar. Momenteel wordt verwacht dat er rond het jaar 2050
ruim 10 miljard zullen zijn en dat er dan mogelijk zelfs een afname zal beginnen
(aangenomen, dat er geen grote oorlogen en/of mondiale rampen optreden).
Verdubbeling wordt niet meer verwacht. Volgens de wereldvoedselorganisatie FAO lijden momenteel 840 miljoen mensen honger (of beter gezegd: die mensen zijn ondervoed, ze kunnen misschien hun maag wel vullen, maar komen essentiële nutriënten tekort). Er wordt voldoende voedsel
geproduceerd voor alle nu levende mensen. Die 840 miljoen hongerlijders zijn het slachtoffer
van verspilling en armoede, niet van werkelijke tekorten. Bij een eerlijke voedselverdeling zijn per wereldbewoner de
volgende hoeveelheden voedsel per dag beschikbaar:
Als al het beschikbare voedsel eerlijk zou worden verdeeld over
alle wereldburgers en als niemand meer zou consumeren dan zijn rechtmatig
deel, zou geen mens meer honger hoeven te lijden of hoeven te sterven van de
honger.
Duurzame ontwikkeling De voedselproductie, die nu
mogelijk is, zou 10 miljard mensen kunnen voeden, maar niet als we willen leven
en eten als de gemiddelde Amerikaan. Willen onze kleinkinderen
en hun kleinkinderen nog een redelijk aangenaam leven kunnen lijden, dan moeten
we in onze tijd overstappen naar een duurzamer maatschappij en een duurzamere
voedselvoorziening. De groei van de aantallen mensen moet afvlakken (dat gebeurt
al in de rijke landen en begint nu ook in de ontwikkelingslanden zichtbaar te
worden). We moeten ook af van de
gedachte dat groei van de consumptie noodzakelijk is. Bij de discussie over de
fossiele brandstoffen die op zullen raken, denken we vooral aan mobiliteit,
maar weinigen realiseren zich dat de moderne landbouw zwaar rust op gebruik van
fossiele brandstoffen. Wanneer die erg duur worden, wordt voedsel onbetaalbaar,
tenzij er tijdig wordt overgeschakeld op duurzamere methoden
natuurlijk. (En dat gebeurt niet zolang de boeren met subsidies aan het
werk worden gehouden – maar daarover hebben we het hier maar niet). Ons economisch systeem
wordt aangeduid als een dienstenmaatschappij,
omdat verreweg de meeste mensen werkzaam zijn in de dienstverlening. Desondanks
zijn we nog even afhankelijk van de voedselproductie als we altijd zijn geweest.
Als er plotseling geen Internet meer zou zijn, zou dat lastig zijn, maar de
maatschappij zou niet instorten. Als de landbouw zou stoppen zou de maatschappij
(juist in de rijke landen) snel zijn ingestort. Globaal voedt een moderne boer
tachtig mensen. Reden tot zorg Met het ontwikkelen van de
landbouw nam de draagkracht van de
aarde toe: voor jagers-verzamelaars geldt, dat er één persoon per vierkante kilometer
kan leven. Met gebruik van moderne landbouw kan een vierkante kilometer
wel duizend mensen voeden.
De laatste eeuw nam het
landbouwareaal toe met een derde, maar de productie per oppervlak werd viermaal
zo groot zodat er nu zes maal zoveel wordt geproduceerd – maar dat kon alleen
doordat de energieconsumptie van de landbouw (vooral fossiele brandstof) tachtig
maal zo groot werd. Als de welvaart toeneemt,
veranderen de eetgewoonten. Tot enkele eeuwen geleden was (in onze ogen) bijna
iedereen arm. Het voedsel bestond voor een groot deel uit graan, met wat
peulvruchten en een beetje groente, af en toe misschien een stukje vlees. Alleen
een zeer kleine bovenlaag voedde zich anders. Als de welvaart begint toe
te nemen (zoals bij ons in de 19de eeuw gebeurde), neemt eerst de
graanconsumptie toe. Daarna gaan de mensen ook meer vlees en fruit eten. De
graanbehoefte neemt dan geweldig toe – vooral voor veevoer. (Landen als India
en Vietnam zijn nu in de fase van vermeerderde graanconsumptie). Taiwan en Zuid-
Korea hebben in twee generaties deze overgang doorlopen. Tot nu toe is de
graanproductie blijven stijgen in absolute aantallen. Netto per hoofd van de
bevolking (per capita)
neemt deze sinds 1985 iets af. Als ook de nu arme landen overgaan op een ‘modern’ dieet,
komen de rampen van Ehrlich erg dichtbij. Maar als we de zaak eens
‘biologisch bezien? De
basis van alle voedsel 1
Fotosynthese Alle beschikbare voedsel op
aarde is het product van fotosynthese.
De productie van dit proces is niet in alle planten gelijk en hangt af van
omstandigheden: (maximaal in gram/meter²/dag)
Het deel daarvan dat
uiteindelijk in de eetbare delen komt varieert ook per soort. Dit is door
veredeling wel toegenomen: 100 jaar geleden was 20-30% van de tarweplant
eetbaar, nu is dat bij de beste rassen 50%
(door kortere stengels). Dit heeft wel het nadeel dat er meer aan
mineralen wordt afgevoerd zodat er veel meer mest nodig is. Hoewel het
fotosyntheseproces nu vrij goed bekend is, is er geen enkel zicht op verbetering
van dat proces. Door een paar miljard jaar evolutie is het proces blijkbaar
maximaal geperfectioneerd. Daar is dus geen mogelijkheid de productie op te voeren. 2.
Grond Er wordt vaak beweerd dat
alle goede grond op aarde al in gebruik is als landbouwgrond, dus dat
uitbreiding van het landbouwareaal weinig zal helpen. De werkelijkheid is dat
veel goede grond al ‘gedegradeerd ‘ is (door verzilting, erosie en bebouwing). Arme grond kan door goede behandeling nu ook veel opbrengen. Maar
eigenlijk is uitbreiding niet eens nodig. Het huidige landbouwareaal zou 10
miljard mensen kunnen voeden - mits het juiste dieet algemeen wordt. 3.Water Water en bodem vormen de
twee belangrijkste beperkende factoren voor de voedselproductie. Van al het water dat mensen
gebruiken gaat het grootste deel naar de landbouw en dat deel neemt sterk toe
– ook door het moderne dieet. Een grotendeels vegetarisch dieet van graan en
peulvruchten, zoals in armere landen normaal is, vergt weinig water; een
vleesrijk dieet minstens het dubbele. Als de wereldbevolking over
50 jaar 10 miljard mensen bedraagt, is daarvoor 20 000 kubieke kilometer zoet
water nodig. Alle rivieren samen voeren 40 000 km³ per jaar af, waarvan echter
een groot deel onbereikbaar is. Dit betekent dat er in
drogere gebieden een enorme schaarste aan water zal ontstaan. Nu al verbruiken
veel landen meer dan de neerslag. In 2025 zullen 30 landen
met 900 miljoen mensen te kampen hebben met ernstige watertekorten 4.
Mineralen In de bodem zitten de
mineralen die de planten opnemen, maar niet altijd voldoende. Die mineralen
worden met de producten afgevoerd, dus er moet bemest worden. Tot het eind van de 19de
eeuw was organische mest voldoende. Binnen het boerenbedrijf werd veevoer
geteeld en de mest ging op het eigen land. Voor extra mineralen werd o.a. mest
vanuit de steden gebruikt (de ‘boldootkar’!) dus de kringloop bleef lang min
of meer in stand. De groei van de populatie
in de 19de eeuw door industrie maakte kunstmest noodzakelijk. Naar schatting leven 2
miljard mensen nu dankzij kunstmest. Als we over 50 jaar 10 miljard mensen
zouden willen voeden met gebruik van alleen organische mest, zou
dat betekenen dat het landbouwareaal 2 tot 3 maal zo groot moet worden als nu.
En dat zou betekenen dat alle wouden, steppen, savannen enz. ontgonnen zouden
moeten worden. Het is dus niet wenselijk overal over te schakelen op biologische
landbouw, of ‘biologische landbouw’ moet afstappen van het idee dat
kunstmest alleen maar verderfelijk is.
Het element stikstof
is vooral een probleem. Er is een enorme
hoeveelheid van in de vorm van N2 in de lucht, maar daar kunnen organismen niets
mee – behalve een paar bacteriën o.a. in wortelknolletjes Andere planten zijn
afhankelijk van die bacteriën in de grond en die zijn er niet zo veel
(wereldwijd is minder dan 12 kilo van het benodigde enzym aanwezig!). In 1830 was bekend dat
nitraten noodzakelijke meststoffen zijn, maar pas vanaf 1950 worden ze
wereldwijd op grote schaal gebruikt. NB. De productie van kunstmest kost veel
energie (N uit de lucht wordt gekoppeld aan methaan uit aardgas) De landbouw is afhankelijk van fossiele
brandstof, naast de afhankelijkheid van aardgas. Als alle tractoren van de VS
vervangen zouden worden door paarden (zoals romantici soms zouden wensen) zouden
er 250 miljoen paarden nodig zijn om de huidige landbouw te bedienen. Tweemaal
het huidige areaal landbouwgrond zou nodig zijn om die dieren te voeden… En
toch gebruiken de landbouwwerktuigen in de VS slechts 1% van de landelijke
consumptie aan vloeibare fossiele brandstoffen… E
r zijn nu circa 250 000
soorten planten beschreven. Daarvan zijn naar schatting
Veranderingen
in ecosystemen Enkele gebieden kennen al
meer dan 7000 jaar continue landbouw (China, het tweestromen land Mesopotamie). In andere gebieden is dat
duizend of een paar duizend jaar het geval. Milieuproblemen heeft dat altijd
opgeleverd. Maar de intensiteit daarvan in onze tijd is wel nieuw. Ook nieuw
zijn effecten als de verhoogde ozonconcentratie door smog, die veel schade in de
landbouw kan aanrichten. Noch de achteruitgang van
de bodemkwaliteit, noch de klimaatverandering hoeft een bedreiging te vormen
voor de mensheid en de landbouw - maar
wel het feit dat mensen zo vaak fout
reageren op deze ontwikkelingen. 25 jaar geleden werd er
veel geschreven over de groei van de Sahara naar het zuiden, waardoor
langzaamaan een groot deel van Afrika woestijn zou worden. Nu lijkt het er meer
op dat de uitbreiding van de woestijn destijds deel is van een cyclisch proces,
waarbij de grens van de woestijn heen en weer schuift. Voor de lokale bevolking
kan dat rampzalig zijn, voor de wereld heeft het nauwelijks effect. Verzilting is een groot
probleem in gebieden waar veel irrigatie plaats vindt, zoals India, maar ook in ons
land. Door het planten van de
juiste gewassen en betere irrigatietechnieken lijken de gevolgen wel te
beheersen . Het in stand houden van de
bodemvruchtbaarheid is met moderne en traditionele methoden redelijk goed
mogelijk. Kort geleden vermeldden de
kranten dat de afname van de
biodiversiteit in gebieden waar gen-gewassen worden geteeld niet te verklaren is door effecten van die genetische veranderde maïs of soja maar door het
royalere gebruik van herbiciden. Er groeien dus geen onkruiden op de akkers met
gen-gewassen. Daardoor hebben insecten ook minder kans en vermindert de
diversiteit ter plaatse. Luchtvervuiling De moderne landbouw leunt
zwaar op pesticiden. Deze kunnen elke lente en zomer overal in de bewoonde
wereld in de regen worden aangetoond. Afbraakproducten van DDT
komen nog steeds voor in drinkwater (in de VS), ook al is DDT sinds 1973
verboden. Een belangrijk effect van
contact met pesticiden is het verzwakken van het immuunsysteem, waardoor
infectieziekten en kanker meer zouden kunnen voorkomen. Dit lijkt tot heden
overigens weinig effect te hebben, gezien de nog steeds stijgende
levensverwachting. Ozon Dankzij internationale
verdragen vermindert de aantasting van de ozonlaag in de stratosfeer, maar in de
troposfeer neemt het ozongehalte juist toe en bedreigt de gewassen Fotochemische
smog ontstaat vooral door fossiele brandstoffen, maar ook boven bemeste grond
uit NOx plus CO plus organische verbindingen, met als Klimaatverandering
Er is nog altijd
onzekerheid over de effecten van de broeikasgassen. Dat het klimaat warmer wordt
is duidelijk; dat die gassen effect hebben ook, maar niet zeker is hoeveel het
aandeel van die gassen is en hoeveel natuurlijke klimaatschommeling betreft.
Vanuit het voorzorgprincipe is het verstandig om te proberen de uitstoot van
broeikasgassen te beperken. Het gaat daarbij niet alleen om verbanding van
fossiele brandstoffen. Als het wereldklimaat
warmer wordt komt automatisch nog meer broeikasgas vrij. Met name als de noordelijke
toendra’s warmer worden komen grote hoeveelheden methaan (CH4)
vrij die een zeer groot effect hebben De klimaatverandering heeft dus de
neiging om zichzelf te versterken als eenmaal een evenwicht verbroken is
(positieve terugkoppeling). (Ook uit de oceanen kan door opwarming veel methaan
beginnen te ontsnappen). Voor de landbouw kan een
warmer klimaat en hoger CO2-gehalte gunstig
zijn: veel planten groeien sneller en er kan noordelijker landbouw worden
gepleegd.. Nu al is vastgesteld dat in Australië door de hogere temperaturen de
graanoogsten met 10 tot 20% is gestegen vergeleken bij 50 jaar geleden (voor de
helft door nieuwe rassen - voor de helft door klimaat). Maar andere processen
kunnen juist vertraagd worden als de temperatuur regelmatig boven het optimum
komt. De voorspellingen zijn nog
steeds erg uiteenlopend. Aannemelijk lijkt dat Canada en Rusland zullen
profiteren van een warm klimaat en de (sub)tropische gebieden vooral last zullen
hebben (woestijnvorming, overstromingen enz.) Kunnen
we de “wereld redden”? Mogelijkheden
voor hogere productie Als we de komende decennia
4 miljard meer mensen moeten voeden, zal dat vooral moeten gebeuren door
intensivering van de bestaande landbouw op bestaande landbouwgronden. Veel meer
grond in productie nemen is niet eens nodig. Na de oliecrisis van 1973
bleek het plotseling mogelijk om veel efficiënter met olieproducten om te gaan.
Toen de olieprijzen in 1985 weer zakten, was de belangstelling voor meer
efficiency snel weggezakt, maar dat er veel mogelijk is, is in elk geval
aangetoond. Er is niet één maatregel
aan te wijzen die de “wereld kan redden” maar een combinatie van goede
maatregelen kan dat wel. De energieconsumptie van de voedselproductie kan een
heel stuk lager. De totale voedselproductie
kan 20-30% toenemen. De rijke landen kunnen met een gelijk landbouwareaal
zichzelf voeden plus exporteren, de arme landen met hun groeiende bevolking en
toenemende welvaart kunnen door beter waterbeheer en kunstmestgebruik de
productie sterk opvoeren. In sub-Sahara–Afrika is
het kunstmestgebruik zo laag dat de bodemvruchtbaarheid continu afneemt, terwijl
jaarlijks 20% groei nodig zou zijn. Bij inefficiënt gebruik gaat tot wel 50%
van de toegediende N de lucht in of dieper de bodem in. Afrika blijft
problematisch. In Azië is de graanproductie wel enorm toegenomen. Door goed bodemonderzoek
kan de boeren geleerd worden om op het juiste moment de juiste bemesting toe te
passen. Het aanplanten van
vlinderbloemigen is een goede methode om het stikstofgehalte in de grond te
verhogen, maar dit geeft geen direct effect.
In China was wisselteelt
met dergelijke soorten gebruikelijk, maar daarvoor ontbreekt nu de ruimte - er
zou minder graanopbrengst zijn, een hoeveelheid die 75 miljoen mensen zou kunnen
voeden. Ze zijn daar dus aangewezen op kunstmest. Dit geldt ook voor andere
gebieden. Voor Afrika zou wisselteelt met peulvruchten het rendement enorm
kunnen verhogen: zowel de kwaliteit van het dieet als de bodemvruchtbaarheid kan
zo verbeterd worden. Productie van soja kan
geheel zonder N-mest dankzij N-bindende bacteriën. Maar recent is gebleken dat
ook andere gewassen symbiose met N-bindende bacteriën kennen, suikerriet
bijvoorbeeld (ook rijst, banaan, ananas en oliepalm). Brazilië maakt daar al
uitbundig gebruik van voor biobrandstof. (met kunstmest zou dat veel te duur
worden, zoals ook bij ons biodiesel te duur is). Ook vrijlevende N-bindende
bacteriën kunnen geënt worden, bijvoorbeeld bepaalde cyanobacteriën in natte
rijstvelden. Door efficiënt gebruik van
al dit soort zaken kan de productie de komende decennia met 25-30% toenemen, in
de rijke landen zelfs met 70%! Terzijde: het idee dat
biologische landbouw, zonder kunstmest, de wereld zou kunnen redden klopt niet.
Organische mest is duurder, want arbeidsintensief, en zou in het algemeen in
combinatie met kunstmest moeten worden gebruikt om optimale verhoudingen van de
mineralen in de bodem te krijgen. Tarwe
in de woestijn Een van de problemen in
onze tijd is dat men de verkeerde gewassen op de verkeerde plaatsen teelt. Tarwe in de woestijn, rijst
in droge delen van China. Dit heeft ook te maken met
de mondialisering. Bijvoorbeeld: in Afrika zijn veel gebieden in de afgelopen
decennia aangewezen geweest op voedselhulp. Daar kreeg men dan rijst of tarwe.
Daarna werden deze granen vooral in de steden meer gewild dan de gierst die in
eigen droge omgeving goed groeit.. Sorghum in plaats van maïs,
zonnebloemen in plaats van soja voor olie kan 20-25% water besparen. Droge gebieden zouden zelfs
beter kunnen afzien van graanteelt. Graan kan beter geïmporteerd worden in die
landen. Landen als Libië en Saoedi-Arabië telen graan in de woestijn, met
gebruik van water uit de ondergrondse aquifers die op deze manier vroeg of laat
leeg zullen raken (met gevolgen ook voor de oases in de woestijn) Rationele
productie van dierlijk voedsel Op basis van voedselketens
zou vegetarische voeding verreweg de voorkeur verdienen: hoe “dichter bij de
zon” men eet, hoe meer mensen kunnen eten van een gegeven landoppervlak. Voor
zover het vee dingen eet die wij ook zouden kunnen eten geldt dit zeker. Maar er zijn ook veel
plekken waar men de grond nooit zou moeten omploegen (hellingen) of waar niet
veel anders dan gras wil groeien (natte polders, alpenweiden) . Als daar
koeien, schapen en geiten grazen, ‘concurreren’ ze niet met de mens. Ook
als het vee gevoerd wordt met afvalproducten zoals sojaresten, citruspulp en stro speelt dit geen rol. Wat
aten onze voorouders? Onze verre voorouders waren
ongetwijfeld (net als chimpansees) hoofdzakelijk vegetariërs, die af en toe hun
dieet aanvulden met vlees. Volgens sommige onderzoekers kon het grote brein zich
pas ontwikkelen toen men meer vlees ging eten. Hersenweefsel is erg ‘duur’.
(Strikt vegetarisme is een cultureel verschijnsel en zeker niet aangeboren.) Met de ontwikkeling van het
grote brein werd het noodzakelijk te beperken op andere organen. Omdat lever en
nieren niet kleiner kunnen, was de enige mogelijkheid een kortere darm (onze
darm is eigenlijk 40% te klein voor onze afmetingen, vergeleken met andere
mensapen) . Dit dwong onze voorouders om voedzamer voedsel te zoeken. Waar veel
noten en zaden te vinden waren zou een vegetarisch dieet kunnen voldoen, maar
elders niet. Als we alleen bladeren en
vruchten zouden eten zouden we dagelijks meer dan 3 kg. fruit
en 10 kg. bladeren nodig hebben. Ook archeologische vondsten
geven aanwijzingen dat de vroege mens vlees at, dat hij waarschijnlijk vooral in
eerste instantie aaseter was. Hij was te klein om op groot wild te jagen. Duurzaam
eten Bij de vraag hoe we de
toekomstige 10 – 11 miljard mensen kunnen voeden doet zich dus ook de vraag voor
hoeveel vlees en andere dierlijke producten we dan eigenlijk nodig hebben. Uit
vergelijking met chimpansees zou een consumptie van
6 – 17 kg vlees per jaar noodzakelijk zijn. Dit komt overeen met de
vleesconsumptie in de meeste preïndustriële maatschappijen. In
boerengemeenschappen was 5 -10 kg/jaar gebruikelijk (eenmaal per week een stukje
vlees, of bij feesten). Alleen
herdersvolken en rijken aten meer vlees. Op evolutionaire gronden
zou een consumptie van 10 - 20 kg/jaar wenselijk zijn. Naar schatting is het gemiddelde nu 35 kg/jaar (plus 80 l/jaar
melk) In de rijke landen is de
vleesconsumptie circa 70 – 110
kg/jaar (plus meer dan 300 liter/jaar melk). Als de mensen in de nu arme
landen ook een dergelijke vleesconsumptie willen bereiken zou de veeteelt enorm
moeten groeien, onder andere door verdere ontbossing. In 1910 werd 10% van de
wereldgraanoogst aan het vee gevoerd, nu meer dan 45% (in de VS 60%, in India
5%). Een veel efficiëntere
manier van dieren voederen zal dringend nodig zijn. Mogelijkheden om efficiënter
te produceren hebben al gezorgd dat dieren met minder voer meer vlees produceren. Maar er kan nog veel verbeterd worden. De gunstigste verhouding
tussen voer en product is er bij melk, gevolgd door eieren, kip en varken.
Rundvlees eten is het minst efficiënt. Maar als runderen gras eten dat voor
ons onverteerbaar is, geldt dat niet, dus
rundvlees hoeft niet helemaal afgeschaft te worden. Vis In 1996 waren de oceanen
volledig bevist, wat betekent dat ca. 60% van de ‘grote ‘ soorten overbevist
wordt, of aan het maximum zit De vraag is of visteelt dat
zou kunnen opvangen. In China is viskweken al
eeuwenlang in zwang, maar met een vrij lage opbrengst. Een fraai voorbeeld van gecombineerde
teelt in Zuid-China is het systeem van ‘dike- ponds’ waar in hetzelfde
bedrijf aqua- en agricultuur wordt gecombineerd en geïntegreerd: op het land
koeien, varkens, groente, suikerriet en moerbei, in het water eenden en vis.
Bijna alles kan worden gerecycled. Dit systeem is het meest productieve van alle
traditionele systemen. Er is in zo’n klein bedrijf (0,2 -0,5 ha) werk voor drie mensen, maar het kan 50 mensen
per hectare voeden. Het geheim zit
vooral in het feit dat er verschillende vissen in de vijvers verschillende
niches hebben (planktoneters, alleseters, afvaleters). Intensieve rijstteelt in hetzelfde
gebied voedt slechts 11 mensen/hectare Visteelt (inclusief
garnalen, etc.) groeit snel Alleen de kweek van herbivoren (karper, tilapia) is echt
duurzaam. Voor zalm wordt vooral vismeel gebruikt, zodat deze vissoort ook voor de oceanen erg ongunstig is (hiervoor worden juist kleine en jonge vissen gevangen wat
de voedselketen ernstig verstoort). Bovendien levert kweken in open water
problemen met watervervuiling en antibiotica in zee. Tussen
oogst en tafel Mogelijkheden om de
productie op te voeren zijn er dus genoeg om heel veel meer mensen te voeden Wat er daarna gebeurt is
veel minder onderzocht. De FAO publiceert jaarlijks
cijfers over de productie maar deze zijn niet betrouwbaar, Naar schatting gaat na de
oogst 1 – 40% van het voedsel verloren. Bovendien gaat het gehalte aan bijv.
essentiële aminozuren (lysine) met tientallen procenten achteruit tijdens
transport en opslag. Koelen en invriezen
vernietigt niet alleen vitamine C maar ook
de vitamines A, D en E en sommige onverzadigde vetzuren Niet alleen de
landbouwproductie, ook wat de mensen echt bereikt is moeilijk te schatten. We weten dus op geen
stukken na wat mensen eigenlijk aan voedsel bereikt. Bovendien is niets bekend
over wat mensen in het wild vangen en verzamelen. Bij ons mogelijk wel ongeveer,
maar in de tropen eten ze rupsen en mieren en hagedissen en slangen en dat wordt
nergens genoteerd. Het gaat niet over grote hoeveelheden, maar waarschijnlijk
net over de nodige aanvulling van eiwitten. Het kan plaatselijk gaan om 25-50%
van de vleesconsumptie! Dit geldt ook voor planten:
in Afrika worden meer dan 500 soorten wilde planten gegeten. De gemiddelde consumptie
van mensen in de 19de eeuw (2200kcal/dag) is ongeveer gelijk aan het
gemiddelde nu – maar de fysieke arbeid is nu veel minder!) Wanneer vergeleken wordt
hoeveel voedsel er beschikbaar is en hoeveel er echt gegeten wordt, blijkt, dat
er heel veel verloren gaat/ c.q. wordt weggegooid (in VS 40%, in Japan 30%). Dit kan aan foute schattingen liggen maar waarschijnlijk gaat
er inderdaad veel verloren. Uit onderzoek aan
huishoudens bleek: 27% wordt weggegooid, in China 15%, in
India 10% en in echt arme landen niets Als de verliezen in de
rijke landen beperkt zouden worden tot 20%, zou een hoeveelheid gelijk aan de
helft van de wereldgraanproductie extra beschikbaar zijn. Hoeveel
heeft een mens eigenlijk nodig? In teksten over voedsel en
voedseltekorten wordt om te beginnen meestal uitgegaan van een soort standaard,
gebaseerd op de jonge, westerse man. Als mensen gevraagd wordt
hoeveel iemand eigenlijk nodig heeft, schat men dat bijna altijd te hoog. Het basaal metabolisme is afhankelijk van leeftijd, lengte, gewicht en sekse, maar varieert daarboven individueel. De verschillen zijn groot. Bovendien blijken sommige groepen erfelijk bepaald andere behoeften te hebben (mannen en vrouwen van Sri Lanka bijvoorbeeld kunnen met veel minder toe dan Europanen). De mens is een variabele soort ook wat
de voedselbehoefte betreft. Enkele voorbeelden: In Papua houdt men vanouds varkens. Deze
worden geslacht maar vooral door de mannen gegeten. Zwangere en zogende vrouwen
en kinderen kregen traditioneel weinig of niets, terwijl hun eiwitbehoefte het grootst is. Bij onderzoek bleek dat zij via microben in het darmkanaal toch
voldoende eiwit produceren uit hun eiwitarm voedsel. Siberiers blijken een duidelijk hogere
stofwisseling te hebben, waardoor ze zich in hun koude klimaat goed kunnen
handhaven. Zo zijn er waarschijnlijk veel meer
aanpassingen bij diverse groepen die al duizenden jaren in een bepaald klimaat
leven. Bij zuigelingen is 50% van
de energiebehoefte nodig voor het brein, op latere leeftijd rond 20%. Door een
geleidelijk toenemend vetgehalte wordt de energiebehoefte met de leeftijd lager
en wordt het verschil tussen mannen en vrouwen ook groter Doordat de mensen in Azië
en Afrika gemiddeld langer worden (wat in Amerika en Europa in de 20ste
eeuw gebeurde), neemt de gemiddelde behoefte aan calorieën toe Om de voedselbehoefte van
een hele populatie te kunnen schatten moet de samenstelling bekend zijn (met het
vergrijzen van de bevolking gaat het gemiddelde omlaag!) De werkelijke eiwitbehoefte
is ook niet goed bekend. (Hier in Nederland volgen de adviezen de
consumptiestijging). Deze blijkt
lager dan lang gedacht werd (In Duitsland werd tijdens de
eerste wereldoorlog (1914 - 1918) door de overheid gesteld dat
een soldaat 340 gram vlees / dag nodig heeft, waardoor de voedseltekorten enorm
waren (leken te zijn)) De werkelijke behoefte is
niet bekend. Deze kan met mensen ook niet goed onderzocht worden
(onderzoeksresultaten bij andere soorten zoogdieren zijn niet zomaar voor mensen
te gebruiken) Volgens de FAO is gemiddeld
2000 kcal/dag noodzakelijk. Wereldwijd is 2700-2800
kcal/dag beschikbaar. Maar als alle mensen zouden uitgroeien tot hun genetische
bepaalde lengte zou er 10% meer voedsel nodig zijn. Het kort blijven van mensen bij een
matige tot geringe voeding, kan als een handicap worden gezien, maar je
kunt het ook bekijken als een zinvolle aanpassing: wie klein blijft kan
levenslang met minder voedsel toe en dus overleven waar een lang mens zou
verhongeren. Ondervoeding in onze tijd heeft niets te maken met en tekort aan voedsel op deze wereld, maar met een foute verdeling. Er is geen voedselprobleem, er is alleen een armoede probleem. Een vreemd feit: Volgens de FAO zou een volwassen vrouw
van 65 kg 1840 kcal/dag nodig
hebben, maar uit alle onderzoeken in de VS en Canada blijkt de gemiddelde
consumptie van vrouwen nooit hoger komt dan
1550 kcal/dag. Dit ondanks
het hoge percentage veel te zware vrouwen in die landen. Waaraan dit ligt is
niet duidelijk. Geven de vrouwen sociaal gewenste antwoorden in interviews,
vergeten ze een deel of is de aanbevolen waarde veel te hoog? Ook in arme landen liggen
de consumpties van vrouwen vaak erg laag, maar daar heeft het waarschijnlijk wel
met verborgen ondervoeding te maken Uit veel onderzoeken blijkt
dat vrouwen, die volgens de FAO-normen ondervoed zouden zijn, toch gezonde
baby’s krijgen. De aanbevolen waarde is dus vermoedelijk gewoon te hoog. Schattingen van het aantal
mensen dat ondervoed is, zijn daarom onbetrouwbaar. Toen de WHO een jaar of
twintig geleden de aanbevolen eiwitwaarde omlaag bijstelde was het
wereldvoedselprobleem plots de helft kleiner. De mens is blijkbaar een
zeer flexibele soort, die zich ook lang kan handhaven bij een schraler dieet,
die zijn energiehuishouding kan aanpassen. FAO-schattingen van
ondervoede mensen zijn vermoedelijk 5-10% en zelfs mogelijk 25% te hoog. Het in
het najaar van 2003 genoemde aantal van 840 miljoen is dus misschien 600 miljoen. Dit is nog
schandalig veel natuurlijk. Waarschijnlijk krijgt men
betrouwbaarder informatie door te kijken naar de levensverwachting. Volgens de
FAO is in Sri Lanka 38% van de kinderen ondervoed en 25% van de volwassenen,
toch is de levensverwachting in dat land 72 jaar, ongeveer gelijk aan die in de meeste
Europese landen dus. Het
ideale dieet Zoals gezegd veranderen diëten
met toenemende welvaart volgens een vast patroon – meestal naar minder
gewenste voedingsgewoonten. Grote multinationals hebben hierin grote belangen.
Er wordt nu veel meer vlees gegeten en veel minder graan dan wenselijk is In traditionele diëten
speelden peulvruchten vaak een belangrijke rol als eiwitleverancier. De combinatie van graan met
peulvruchten levert een even goede eiwitsamenstelling als vlees. Dat was in veel
gevallen de gebruikelijke voeding:
Peulvruchten leveren
daarnaast ijzer en andere noodzakelijke stoffen. De consumptie daarvan is
overal sterk afgenomen (behalve in India). Terwijl peulvruchten
destijds tot 15% van de energie en tot 30% van de eiwitten leverden, zijn ze nu
uit de meeste voedselpakketten bijna verdwenen, terwijl nu suiker wel 20% van de
energie levert Jagers-verzamelaars voedden
zich met wat hun omgeving bood en dat was zeer uiteenlopend, Eskimo’s kregen
veel vet binnen (met 300 gram eiwit/dag), maar de meeste anderen weinig (wilde
dieren zijn mager). In de Afrikaanse savanne at men minder dan 20 gram eiwit per
dag. In Europa begon de
vleesconsumptie pas te stijgen na de tweede wereldoorlog, honderd jaar later dan in de VS!. Recent is de vetconsumptie
behoorlijk aan het dalen in de rijke landen (maar nog steeds veel te hoog). Als de Aziatische landen
vooral de westerse eetgewoonten gaan overnemen (wat in Japan en Taiwan nu
gebeurt) zou dit een slechte ontwikkeling zijn. Als het westen juist meer
Mediterrane en Aziatische patronen (minder calorieën en minder dierlijke
producten) gaat volgen, zou dat voor de toekomstige voedselvoorziening veel
beter uitpakken. Voedingsgewoonten
veranderen aan de ene kant soms sterk, terwijl populaties in andere opzichten
heel conservatief zijn in hun voorkeuren: in Japan at men geen zuivel en geen
suiker, maar na de oorlog is de zuivelconsumptie in dat land populair geworden
(tot 40% van die van de VS), terwijl de suikerconsumptie er nog altijd laag is. Er valt niet te voorspellen
hoe de eetgewoonten zich zullen ontwikkelen, Aan de ene kant zijn traditionele
patronen vaak heel sterk, aan de andere kant spelen modes een grote rol en
heeft voedsel ook een statusverhogend effect Onder Amerikaanse studenten is wat je
eet sterk aan mode onderhevig: magere melk is nu populair, evenals bloemkool,
druiven, aardbeien en kip terwijl tomatensap, spruitjes, volle melk en sorbet
‘uit’ zijn. Stokbrood, garnalen en appels bleven even populair tijdens een longitudinaal onderzoek van 15 jaar, varkensvlees, haring en limabonen bleven al die tijd impopulair. Voor de toekomst zou het
volgende dieet noodzakelijk zijn om die 10 miljard behoorlijk te kunnen voeden:
De FAO en andere
organisaties moeten hun aanbevelingen bovendien niet meer opstellen op basis van
de gemiddelde westerse jonge man (dat is veel te hoog)
maar op gezonde mensen (met een Q-index tussen 19 en 27), waarin alle
nutriënten aanwezig zijn. Al in de jaren dertig werd
vastgesteld dat mensen met een lagere energie-inname (maar wel met alle nutriënten)
langer en gezonder leven . Recent onderzoek laat bij allerlei dieren zelfs een
extreme levensverlenging zien. Dit geldt niet voor kinderen: 40% van de kinderen
van de wereld is nu te licht!
Literatuur
Vaclav Smil: CYCLES OF LIFE Civilisation and the biosphere (Scientific American Library, 1996) (Nederlandse versie: ELEMENTAIRE KRINGLOPEN, (Natuur en Techniek, 1999) Dennis Meadows RAPPORT VAN DE CLUB VAN ROME (Uitg het Spectrum 1972) Terug naar het begin van deze pagina
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Je wilt meer artikelen met
een biologische inslag van drs. Loes E. Pihlajamaa-Glimmerveen lezen?
Klik 
|
|