De sprekende slang
Menselijk gedrag wordt bepaald door de cultuur
waarin iemand opgroeit, maar ook door de biologie van de soort.
Dit zijn niet twee gescheiden terreinen; beide invloeden zijn er tegelijk en altijd,
vaak zonder dat we ze precies kunnen onderscheiden.
Zolang de mens bestaat –
en al lang daarvoor – vormen gifslangen een belangrijke doodsoorzaak. In
vrijwel alle culturen spelen slangen een belangrijke rol.
Soms worden zij beschouwd als goden of als boodschappers van goden of van de duivel, soms
zijn het demonen. In het paradijsverhaal uit de bijbel is het een (sprekende)
slang die Eva verleidt tot het kwaad. Daarmee is de slang blijvend het symbool
van de zonde(val) geworden in de joodse en later ook in de christelijke cultuur.
Maar soortgelijke beelden komen in vele andere culturen voor. Mensen (en chimpansees) die nog nooit een slang hebben gezien
zijn er instinctief bang voor. In dromen spelen slangen vaak een rol.
In hoeverre zit onze angst voor slangen in de genen (‘instinct’) en in hoeverre
is het een cultureel verschijnsel? Heeft er natuurlijke selectie plaats gevonden
op mensen die voldoende op hun hoede waren voor slangen of op culturen waar deze
angst werd gecultiveerd?
Trek hieruit niet de conclusie dat er een ‘gen
voor slangenangst’ zou bestaan. Dat er een genetische basis voor gedrag
bestaat is inmiddels wel duidelijk, maar op welke manier de genen gedrag beïnvloeden nog niet.
 |
|
Nezahualcoyotl (1402 - 1472), vorst van
Texcoco. De afbeelding van deze Azteek bevindt zich in de Bibliothèque Nationale in
Parijs. De kleding van de Azteken was voor de Spanjaarden die Mexico veroverden,
nu ook weer niet zo heel exotisch, hoewel de culturen van Spanje en Mexico elkaar
voordien nooit hebben kunnen beïnvloeden. |
Memen
Dat biologische soorten zich hebben
ontwikkeld door natuurlijke selectie op spontaan ontstane varianten is inmiddels voldoende
aangetoond. Onderzoekers raken er steeds meer van overtuigd dat vergelijkbare
processen ook plaats vinden met ‘memes’ (een Engelse term, afgeleid van ‘memory’,
naar analogie van genes). Memen zijn onderdelen van onze culturen, bijvoorbeeld ideeën,
melodieën, uitvindingen. Ook deze ontstaan spontaan en kunnen in korte
tijd weer verdwijnen, of zich juist snel verbreiden.
Onze huidige cultuur is opgebouwd uit de succesrijke memen die we van onze
voorouders hebben geërfd. De minder geslaagde zijn verdwenen en vergeten. De
memen-evolutie gaat veel sneller dan de biologische evolutie, maar is er niet
geheel onafhankelijk van. Omgekeerd kan het zijn dat onze biologische evolutie
versneld is door de culturele evolutie, bijvoorbeeld van de taal, of van altruïstisch
gedrag: clans die goed
konden communiceren, of die een sterke sociale samenhang hadden door hun altruïsme
hadden grotere overlevingskansen, maar deze kenmerken waren gekoppeld
aan kenmerken van het brein. Er zijn nu zelfs aanwijzingen dat er een centrum in de hersenen is
voor spiritualiteit (zie Trouw van 8 juni 2000).
Dat de menselijke cultuur op de een of andere
manier in onze structuur zit blijkt ook uit het ‘experiment’ van de Nieuwe
Wereld.
Toen de eerste mensen via Alaska Amerika betraden, waren zij nog
nomadische jagers en verzamelaars die zich vervolgens over het hele westelijke
halfrond verspreidden en zich aanpasten aan het plaatselijk milieu.
Toen de
Europeanen na Columbus kennis maakten met de verschillende culturen daar bleken er hoog ontwikkelde culturen te bestaan die enerzijds vreemd
waren, maar anderzijds veel bekende elementen bevatten: er werd graan (maïs)
en groenten geteeld, er werden aardewerken potten, metalen
sieraden en wapens vervaardigd, men kleedde zich in geweven stoffen
en er was een erfelijke adel; koningen en priesters beheersten het leven
van het gewone volk. Archeologisch onderzoek in onze tijd bevestigt dit.
Het lijkt erop dat er in onze hersenen een basispatroon
zit waardoor mensen de neiging hebben om bepaalde sociale en technische
ontwikkelingen door te maken.
Terug
naar het begin van deze pagina
Eén
van de belangrijkste meme is natuurlijk de taal. Waarschijnlijk is dit de
allerbelangrijkste. Hier een verhaal waarin
wordt aangegeven dat de taal wel eens vele malen ouder kan zijn dan men meestal
denkt en dat de taal een grote rol kan hebben gespeeld in de ontwikkeling van
de mens, niet nadat we mensen waren, maar vooraf!
Wat
niet aan de orde komt is het feit dat verwantschap is aan te wijzen -
met stamboom en al -
tussen alle talen, dus taal moet al
goed ontwikkeld zijn geweest
voor de migraties naar Australië
en Amerika,
en die vonden waarschijnlijk ook eerder plaats dan tot voor kort gedacht.
Terug
naar het begin van deze pagina
|
