Terug naar het begin van deze pagina
De woordelijke tekst van de overdenking van Huub Oosterhuis, dinsdagmiddag 15 oktober 2002 uitgesproken tijdens de uitvaartdienst voor prins Claus:
"Deze geboren vreemdeling
op vijandelijke bodem getogen,
terzij van fonkelende zonen, neven,
uitgelezen schonen
toont hij zijn wonden
spreekt zijn woorden
deze dichter zonder landstaal
deze blanke zwarte blanke
oudere broer van miljoenen
deze geboren koning.
Zwart als git wordt het licht - loodzwaar hangen de wolken – iedere helling
te steil, ach olijven je smaakt me niet meer: dat is hem overkomen.
Hij heeft daar zelf voor de televisiecamera’s - waar hij niet zo van hield -
iets over gezegd, toen hij zestig werd, in 1986. Hij noemde psychische
depressies “het meest verschrikkelijke wat een mens kan overkomen”. Het was
hem aan te zien geweest, dat wist hij heel goed, maar hij kon het niet
verbergen, zei hij, en wilde dat ook niet. Hij citeerde het Duitse spreekwoord
“leugens hebben korte benen”; je kunt maar beter de waarheid zeggen, uit
respect voor de mensen die met je meeleven. En uit solidariteit met de mensen
die het ook overkomt. Hij wist zich één van die velen.
Op 15 mei 1991 sprak hij de Wereldconferentie voor Internationale Ontwikkeling toe, hij zei: ‘’Er kan geen sprake zijn van een menselijke toekomst die het waard is geleefd te worden als die niet berust op werkelijke internationale solidariteit”. Solidariteit, zei hij, toen het erop leek dat dat woord uit de Nederlandse taal was geschrapt, alsof niemand zich daar nog iets bij kon voorstellen. Hij wel.
De liturgie van deze uitvaart bestaat bijna helemaal uit bijbelcitaten, korte
fragmenten uit dat prachtige, moeilijke joodse boek dat van alle schakeringen
van christelijke godsdienst de bron is, en het ijkpunt zou moeten zijn. Zo is de
traditie der kerken: dat zij voorlezen en zingen uit de bijbel. En zo ook dit
uur.
Claus was niet zo’n kerkganger. Het woord “God” kwam niet over zijn
lippen. Iedere dogmatische stelligheid was hem vreemd. Hij had meer vragen dan
antwoorden, zoals veel buitenkerkelijke christenen. Over mogelijke religieuze
ervaringen sprak hij niet. En aan de lutherse kerk van zijn jeugd bewaarde hij
gemengde gevoelens. Over het zogenoemde Oude Testament hoorde hij pas op
volwassen leeftijd; officieel bestond dat boek niet in het Duitse derde rijk
tussen 1933 en 1945. En dat Jezus een jood was werd door de kerken
verdonkeremaand, niet alleen daar.
In zijn latere levensjaren heeft Claus contact gezocht met dat gemiste boek en
gekregen – en hij herkende het grote bijbelse verhaal.
“In den beginne was het woord”, werd ons voorgelezen. Welk woord was in
den beginne?
Wie de joodse uitlegtraditie van de bijbel ondervraagt, krijgt te horen dat in
den beginne de thora bij God was, nog voor hij hemel en aarde schiep. Thora
betekent “woord dat mensen richting wijst” opdat zij een leven zullen hebben
dat het waard is geleefd te worden.
“In den beginne was het woord” is geen filosofische uitspraak maar een
profetische stem die ons zegt dat wij elkaar zullen respecteren en menswaardig
bejegenen: heb liefde voor de mens die naast je is. Liefde niet bedoeld als een
warm gevoel maar als praktische solidariteit: dat je een ander mens niet laat
stikken, barsten, verhongeren, martelen, verdwijnen. “Heb lief de
vreemdeling” is de toespitsing van het woord over de naasten. Heb lief de
vreemdeling die gelijkwaardig is aan jou, een mens zoals jij. De vreemdeling is
de naaste bij uitstek; jaag hem niet op, jaag haar niet weg, zo staat
geschreven. Zij hebben dezelfde rechten als jij (Leviticus 19, vers 34).
Zonder deze thora zal er geen menselijke toekomst zijn die het waard is geleefd
te worden. “Licht” is een beeld voor die toekomst, voor een wereld “waar
mensen waardig leven mogen”. God sprak in den beginne: er zij licht.
Het woord “God” komt ons in kerkdiensten vaak te makkelijk over de
lippen. Weten we wie we daarmee bedoelen? We zouden kunnen afspreken dat we met
“God” bedoelen die Ene, die in de joodse bijbel en in de geschriften over
Jezus de pleitbezorger is van vluchtelingen, ballingen, van mensen wier rechten
geschonden worden; die solidariteit en gerechtigheid wil liever dan adoratie en
mooie liederen. Zo staat geschreven (Amos 5, vers 21-24) in dat boek dat van
alle schakeringen van christelijke godsdienst de bron en het ijkpunt zou moeten
zijn.
Claus begreep heel goed waarom de stem van dit boek niet gehoord mocht worden in
de jaren van zijn jeugd. En hij vond het een wonder dat het nog bestaat, dat
visioen van recht en gerechtigheid. Hij heeft een leven lang geprobeerd aan deze
grote woorden concrete inhoud te geven, onuitputtelijk vindingrijk.
Hem overkwam het meest verschrikkelijke wat een mens kan overkomen, zei hij in
1986; aardedonker de zon. En daarna overkwam het hem weer en volgde de afbraak
van zijn lichaam en van zijn spraakvermogen. Dat alles heeft hem, zelfs in de
zwaarste maanden, niet tot een bitter en cynisch mens gemaakt, en niet zielig.
Alsof er iets was dat er tegen opwoog, iets dat sterker was dan de pijn. Dat was
zijn gehechtheid aan het leven en zijn onvoorwaardelijke verbondenheid met U,
zijn vrouw en met jullie, zijn kinderen. Op koninginnedag van dit jaar keken wij
op zijn kamer in het AMC naar de televisie. Het bezoek van de Koninklijke
familie aan Hoogeveen en Meppel. Het geluid stond zacht. Daar zijn ze, zei hij,
moet je ze zien! Ze doen het goed. En daar stond ik, wees hij, dat was mijn
plaats, naast haar. Hij straalde. In mijn jonge jaren, zei hij, wist ik niet
waar ik nu eigenlijk bij hoorde; bij Duitsland, bij Afrika, en toen kwam
Nederland er ook nog bij. Maar nu hoor ik bij hen.
De God die mensen gebiedt en smeekt zich over elkaar te ontfermen, wordt in de bijbel bezongen als een “schoot van ontferming”. Als trouw en erbarming in persoon. Zo ook in het Duitse lied dat voor deze uitvaart gekozen werd. Dat wij het zingen in het Duits, - er is ook een Nederlandse versie, op dezelfde melodie – dat is om hem te eren die als Duitser in staat was Nederlandse oorlogswonden te genezen.
“Neem mijn handen, leid mij ten einde toe”.
Claus hoopte dat ook dat hem overkomen zou."
Terug naar het begin van deze pagina
|
Kanttekening van dinsdag 15 oktober 2002 (geschreven direct na de bijzetting in Delft) |